dimanche 27 décembre 2015

Nésans in péi… In pèp


An sanzan lo non Bourbon po done ali lo non « Larényon », lo 23 févriyé 1793, bann kolonyalis té koné pa ke sa wa rèsté. In non doné i di an souvnans la priz an min bann ‘’Tuileries’’ lo 10 out 1792 laba an Frans.Mi sa pa rakont azot la révolisyon la fé an Frans…
Dan la minm épok, po bonpé sominn an bato de la kapital, la vil Sinpol i koné in dévlopman koz pa koman alors ke Sindni lé in landrwa izolé.
Larényon lé in péi zéne. Zéne dan son listwar, zéne dan son formasyon géolozik.Mé i vé pa di ke na pwin zistwar po rakonté. Nou wa vwar dan bann rakontaz là, nou wa konèt ansanm listwar Larényon. Koman nout péi la sort dann dolo ala in bann milyon zané ?
Koman bann domoun la arivé ? é koman zot la ni ? kontinan Lafrik, Lérop, Lazi …
Kisa ilé bann domoun là, koman zot la viv, malgré sakinn lavé in manyèr kozé, de kroyans, lafini par rann « Larényon » son véritab sans.
In bout latèr i sort finfon loséan
Komansman, navé ke loséan. Episa i dékol Lafrik, Péi Lind la pas par là. Fénésans de la krout térès plis 4000 mèt la sirfas, Lo Piton dé Nèz i drès son tèt, po sort dan dolo loséan.
Péi la « Larényon » i vwa lo zour konm in zanfan i sort dan lo vant son moman…
Ala mi komans rakont azot listwar « Larényon » mi sa pa di azot ke nou koné tout listwar
Si po vréman nou té koné tout listwar péi- la ?
Si lo pon in bato, bann marin i rod in pé la frésèr. Fin lané 1646, konm tou la sézon la salèr dan loséan indyin, la salèr i done digaz. Mé kosa nou pé di bann douz bononm lé an séné dan lo fon lo bato. Kosté dan in kondisyon malizé, in ti gine lèspwar i arviv ant zot kan zot i antan kriyé « Nou vwa latèr ».
Dosi lo pon, long vi rivé si lo zyé drwa, lo komandan i pèrd pa lotan. Lé byin la tèr zot i vwa. Bann konsèy lé vit fé, lo bato i sanz dirèksyon, bann vwal i désanm vitman. Apré lo bato i kal ali, la trap par dèryèr i lèv inn par inn, douz bononm i fé war azot. Zot mouvman lo kor lé dir, po zot marsé la zamb lé dir koz pa koman, mé lo kapitène i mèt azot o pa san pèrd lotan. Somin po rozoinn latèr péi là sra long. Inn bark lé dann dolo é lé bann douz bononm ke a pinn la tir la sène dan zot pyé lé antasé é i komans ramé po évit ke la bark i kas kont lo bato.
Ekzilé dan in paradi
Zot lé douz. Douz mutin ke la rebélé kont lo pouwar (Fort- Daufin) si zil Madagaskar. O lièrk anvoy azot Péi Lafrans, lo gouvèrnèr la désid èkzil azot dosi Zil Bourbon. Zot sové si zot tèt té koupé é solèy té bril zot koko tèt. Tanpirkipé, zot i ésèy diriz la bark ke i lèv, lé in danzé sakfwa néna in gro vag lamèr.
Bordmèr lo sab nwar lé pli tro lwin astèr é dan in gran malizé la bark i kapot. Détrwa zobzé ke la done azot i fane si borbmèr. Zot la minn pwin la fors ramasé, zot tout lo bra an krwa si lo do. Zot i koné pa, mé listwar, wa souvyin zot. Lapa zot la dékouv Ti bout latèr là, mé zot lé bann promyé zonm po èt là, kont zot volonté, po viv si ti bout latèr lwin lo mond…
In zil zot i koné pa lo pasé é ankor mwin sat néna dosi.
Konm tout gayar zistwar, sat Larényon i pé komans lé té in fwa in zistwar zoli é zarlorizé é i done lanvi ke Larényon i fé parti lo pli zèné péi lé powar lo zour si la sirfas lo glob.
Konmsi té vé mark son diférans é son fors, ti bout la tèr là, la atann ke bann zafèr i organiz otour li, po désid war lo zour. Pli zène, plis an mouvman ke tout bann vyé kontinan i antour ali, sa i rès in mistèr, zordi ankor i fé koz bann siantifik é bann domoun gabyé.
Nouvo Rosèrs Siantifik
Lé normal avèk tout bann mwayin néna zordi i koné in pé plis si bann zorizine Larényon parapor komansman débi lo sièk é ankor plis ke lé douz Robinson Crusoé. Dan zot dout ke lo sab Brilan zot lavé mèt zot pyé lé té lo rézilta in lèsplosyon volkan é bann lérozyon i armont bonpé milyon zané ?
San romèt an koz tou sat té ékri ek sèryé dan bann liv riskab in pé done dot zinformasyon, dan bann promyé zané XXIe sièk, déza inndé siantifik i pé déza rowar é koriz détroi dat ke la mark lévolisyon zéolozik é formasyon Larényon. Té in travay dos po sa la fé sa. Dos, é osi romèt azot an koz é poz bann kèksyon !
Rann omaz tout bann travay té fé avan. Minm si bann liv i koz si la formasyon Larényon i sar pa pli lwin sa. Pars si zot i rod dan bann zansiklopédi, na pwin, minm dan dot rovu siantifik. Sra difisil po trouvé koman Larényon lé né po vréman.
Si zordi i pé trouv bann fim katastrof maziné si la sitiasyon San-Fransico, si lo fay San-Andréas i fé koul bonpé lank é lo mwin kolèr L’Etna, lé rar bann dokiman siantifik i koz si listwar zéolozik bannzil Maskarène é Larényon anpartikilié. Lé domaz, pars listwar là, la mark lévolisyon Latèr.
Minm si bann siantifik la pa pran lo tan konèt plis, pè tèt zot na vé pwin tro lo tan, mé sa i intérès nout tout.
Pourtan nou pé pa akiz nout bann 12 ekzilé. Pars o rotour, apré troi zané pasé si Zil Bourbon, (zordi Larényon), zot lé té bann promyé fé in kart prési, Larényon. Trwa zané apré zot la débarké, lo promyé gouvèrnèr Fort-Dauphin sikoté Madégaskar la pa oubli azot. Ropri, anméné, té pa anvi artourné, kome bann zournalis é siantifik, zot la rakont dan tout son manyèr zot vi, bann plant, la foré si ti bout la tèr pèrdi dan Loséan indyin.
Eské zot té koné ankor lo tan apré trwa zané ekzilé.Mé lé troi zané zot la pasé lé riyin parapor bann milyon zané té falé po fé nèt Larényon.
La swit wa nir aprè…

Rapèl po zot konèt :
* Tout roprodiksyon kopiaz, kiswa tèks, foto, lé intèrdi fo domann lotorizasyon Félix. C
* Reproduction strictement interdite sauf autorisation de Félix. C
Rédaksyon Listwar Larényon

Aucun commentaire:

Enregistrer un commentaire

Remarque : Seul un membre de ce blog est autorisé à enregistrer un commentaire.